شما اینجا هستید : صفحه اصلی » فلسطین اشغالی » انتخابات رژیم_ تحلیل وضعیت » فهرست مشترک عربی؛ از تکوین تا فروپاشی

فهرست مشترک عربی؛ از تکوین تا فروپاشی

اشتراک گذاری در twitter
اشتراک گذاری در whatsapp
اشتراک گذاری در telegram

روز سوم مارس ۲۰۲۰ رهبر فهرست مشترک عربی که از ائتلاف چهار حزب عربی در سرزمین‌های اشغالی تشکیل می‌شود، با غرور از دستاوردی بزرگ در انتخابات پارلمانی خبر داد؛ احزاب عربی برای نخستین بار در تاریخ رژیم صهیونیستی موفق به اشغال ۱۵ کرسی از ۱۲۰ کرسی کنست شده بودند که ۱۲٫۵ درصد کل کرسی ها به حساب می‌آید. «ایمن عوده»، رهبر حزب خداش (جبهه دموکراتیک صلح و برابری) در این سخنرانی خواستار «برابری واقعی میان عرب‌ها و یهودیان و نیز عدالت اجتماعی برای محرومان جامعه» شد. وی همچنین از ائتلاف متبوع خود خواست تا ارتباط خود با گروه‌های محروم جامعه درون سرزمین های اشغالی که غیر عرب هستند را افزایش بخشند.

با این حال به نظر می‌رسد کسی شنیدار این ندا از سوی عوده نبوده است. حتی اعضای فهرست مشترک عربی نیز حدود یک سال پس از طرح این درخواست‌ها از سوی ایمن عوده، ناامید شده اند. در روز چهارم فوریه ۲۰۲۱ حزب اسلام‌گرای رعم به رهبری «منصور عباس» ائتلاف خود با فهرست مشترک عربی را خاتمه بخشید و تصمیم گرفت در انتخابات ۲۳ مارس به صورت مستقل شرکت کند. اگرچه سه حزب خداش، تعال و بلد به شراکت خود ادامه داده‌اند، اما بدون تردید ظهور و بروز جماعت عرب در انتخابات پیش‌رو تحت تأثیر خروج حزب رعم قرار خواهد گرفت. از سوی دیگر این انشعاب نشان از شکنندگی و آسیب پذیر بودن ائتلاف عربی و نیز اختلافات داخلی میان احزاب چهارگانه داشت.

در نوشتار حاضر به بررسی آخرین وضعیت و دغدغه‌ها و برنامه کار احزاب عربی حاضر در انتخابات اخیر پارلمانی رژیم صهیونیستی پرداخته ایم. پس از یک بن بست یک ساله از ماه آوریل ۲۰۱۹ کابینه جدید رژیم صهیونیستی در ماه مه ۲۰۲۰ قدرت را تحویل گرفت، اما این کابینه نیز «دولت مستعجل» بود و تنها ۷ ماه و ۶ روز عمر کرد. به همین دلیل انتخابات ۲۳ مارس نیز چهارمین انتخابات پیاپی در کمتر از دو سال به شمار می رود که چرخه باطل انتخابات زودهنگام و کابینه های موقتی را تداوم می بخشد. در وضعیت کنونی واقعیت‌های میدانی هم جایگاه فهرست مشترک عربی را به مخاطره انداخته و هم ممکن است موجبات فروپاشی آن را فراهم آورد.

زمینه تاریخی

از زمان جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۴۸ و تأسیس رژیم صهیونیستی، جامعه فلسطینیان باقی مانده درون سرزمین های اشغالی مشارکت فعالانه ای در سیاست داشته اند. اگرچه در سال ۱۹۵۲ به این جماعت ۱۵۰ هزار نفره  شهروندی اسرائیل اعطا شد، اما عرب‌های فلسطینی ساکن سرزمین‌های اشغالی همواره در معرض انزوا و سیاست‌های تبعیض آلود در حوزه آموزش، شهروند و اقتصاد قرار داشتند. این روند تا سال ۱۹۶۶ که نقش ارتش رژیم صهیونیستی در سیاست زیاد بود با شدت و حدت ادامه یافت. این استانداراد دوگانه در کنار مصادره زمین‌ها از طریق قانون بدنام «اموال غایبان» به فلسطینیان ساکن اسرائیل برای مشارکت در امور سیاسی انگیزه بیشتری بخشید.

                                                     توفیق زیاد، شهردار پیشین ناصره

از اوایل دهه ۱۹۸۰ میلادی این تلاش‌های جدی همچنین به باز شدن فضا برای ناسیونالیست‌ها و اسلامگرایان درون جامعه فلسطینی در درون رژیم صهیونیستی انجامید. با آغاز انتفاضه نخست و سپس توافق اسلو، جنبش سیاسی فلسطین از تمرکز بر مسائل سیاسی داخلی اسرائیل به آرمان گسترده تر فلسطین تحول یافت. در همین سال‌ها بود که احزاب بلد (ائتلاف ملی دموکراتیک) به رهبری «عزمی بشاره» در سال ۱۹۹۵ و تعال (جنبش عربی برای تغییر) به رهبری «احمد طیبی» در سال ۱۹۹۶ به عنوان احزاب سکولار دارای دستورکار ملی گرا شکل گرفتند. افزون بر این حزب رعم (فهرست عربی متحد) با رویکردی اسلامگرایانه‌تر در سال ۱۹۹۶ تأسیس شد. در این دوره جنبش اسلامی درون مرزهای اسرائیل به دو فراکسیون جنوبی به رهبری «عبدالله نمر درویش» و شمالی به رهبری «رائد صلاح» تقسیم شده بود. فراکسیون شمالی خواستار تحریم انتخابات درون اسرائیل بود و فراکسیون جنوبی مشارکت در انتخابات را راه تغییر وضعیت موجود می دانست. همچنین مدع (حزب دموکراتیک عربی) و ائتلاف ملی ترقی خواه نیز در همین دوره از میانه سپهر سیاسی عربی در درون رژیم، سربرآوردند. همچنین شایان توجه است که پیش از تأسیس این احزاب نیز جامعه فلسطینیان ساکن سرزمین‌های اشغالی در قالب فهرست های انتخاباتی نیابتی و ائتلاف برخی احزاب یهودی در انتخابات کنست شرکت می کرد.

ظهور فهرست مشترک عربی

فهرست مشترک عربی از همان روزهای نخست تکوین با چند چالش اساسی روبه‌رو بود؛ اولاً این ائتلاف باید جامعه عربی را دوباره به مشارکت بیشتر در انتخابات متقاعد می کرد. پس از مشارکت ۷۷ درصدی جامعه عربی اسرائیل در سال ۱۹۹۶ میزان مشارکت اعراب در ۴ انتخابات بعدی کاهش یافت و در سال ۲۰۰۹ تنها به ۵۳٫۴ درصد تقلیل یافت و نهایتاً در سال ۲۰۱۳ به ۵۶٫۵ درصد رسید. در این سال‌ها فعالیت سیاسی جامعه عربی ساکن اسرائیل، از دعوا بر سر احزاب سیاسی به عرصه اجتماعی منتقل شده بود. برای مثال شمار سازمان‌های مردم نهاد عربی در رژیم صهیونیستی در این دوره از هزار مورد در سال ۱۹۹۸ به ۲۲۰۰ در سال ۲۰۰۴ افزایش یافت و سپس در سال ۲۰۰۷ به سه هزار مورد بالغ شد. در همین سال ۱۵۱۷ سازمان مردم نهاد عربی درون سرزمین‌های اشغالی در چندین زمینه مشغول به کار بودند. یکی از مهم‌ترین چالش‌های فهرست مشترک عربی این بود که این انرژی را مجدداً به کانال سیاسی بازگرداند.

با وجود روند کاهشی مشارکت سیاسی عرب های ساکن اسرائیل، فهرست مشترک موفق شد در سال ۲۰۱۵ این میزان را به ۶۳٫۵ درصد برساند که ۷ درصد از سال ۲۰۱۳ بیشتر بود. با کسب ۱۰٫۹۸ درصد از کل آرا، فهرست مشترک عربی ۱۳ کرسی در انتخابات به دست آورد و به سومین حزب بزرگ کنست اسرائیل مبدل شد. این موفقیت عمدتاً از افزایش مشارکت عرب های ساکن قدس و مناطقی که مثلث نامیده می‌شوند سرچشمه گرفت، اگرچه تمایل به فهرست مشترک عربی در این مناطق همواره پایین بود. باوجود ارتقای جایگاه فهرست مشترک عربی، اما این حزب همچنان در انزوای نسبی قرار داشت که بخشی از آن ناشی از اختلافات داخلی حزب بود. برای مثال وقتی بحث انعقاد توافق تجمیع آرا با حزب چپ گرای مرتص مطرح شد، حزب بلد و برخی از عناصر اسلام گرای فهرست مشترک با این ایده مخالفت کردند، در حالی که حزب خداش به شدت مایل به تحقق چنین توافقی بود.

اختلافات داخلی در ادامه تا حدی تشدید شد، که باعث شد فهرست مشترک در انتخابات بعدی یعنی آوریل ۲۰۱۹، در قالب دو فهرست مجزای «خداش – تعال» از یکسو و «رعم – بلد» از سوی دیگر شرکت کند و عملاً دچار فروپاشی شود. در نتیجه این رویداد و نیز نیز نارضایتی‌های جماعت عربی، میزان مشارکت به شدت افت کرد و حتی باعث شد شمار کرسی های ائتلاف خداش تعال به ۶ تنزل کرده و فهرست رعم – بلد تا بعد از ظهر روز انتخابات زیر حدنصاب باقی بماند و نهایتاً با ۴ کرسی حداقلی به کار خود پایان دهد.

تجربه فوق سبب شد تا سران احزاب چهارگانه عربی، با حل و فصل نسبی اختلافات در انتخابات ماه سپتامبر ۲۰۱۹ دیگر بار ائتلاف نموده و با یک فهرست وارد رقابت های انتخاباتی شوند. نتیجه نیز قابل پیش بینی بود؛ میزان مشارکت اعراب سرزمین های اشغالی به شدت افزایش یافت و ظرف تنها ۶ ماه از ۴۹٫۲ درصد به ۵۹٫۲ درصد رسید. فهرست مشترک از مجموع کل آرای دو فهرست عربی در انتخابات قبل ۱۰۰ هزار رأی بیشتر به دست آوردند تا بدین شکل ۱۳ کرسی کنست را اشغال نمایند. با افزایش اعتماد به نفس این فهرست، عصر جدیدی از ورود احزاب عربی به عرصه های جدید در سیاست رژیم صهیونیستی آغاز شد و آنها به منظور کنار زدن نتانیاهو، «بنی گانتز»، رهبر حزب آبی و سفید را به عنوان نامزد نخست وزیری به رئیس جمهور رژیم صهیونیستی توصیه کردند.

مدتی قبل از این نیز ایمن عوده از آمادگی فهرست مشترک برای ایفای نقشی فعال تر در حوزه های سلامت، آموزش، مسکن، اشتغال و ریشه کنی خشونت و جرایم از جامعه اسرائیل خبر داده بود.

وقتی کار به انتخابات مارس ۲۰۲۰ رسید، بخشی از هواداران ناامید جناح چپ (احزاب پل، کارگر و مرتص) به فهرست مشترک عربی متمایل شدند، درنتیجه شمار آرای این حزب دیگر بار ۱۰۰ هزار رأی افزایش یافت و ۱۵ کرسی از کنست به اشغال نمایندگان عرب درآمد. در این انتخابات میزان مشارکت عربی به ۶۴٫۸ درصد بالغ شد که سومین رکورد تاریخی مشارکت عربی در تاریخ انتخابات اسرائیل به حساب می آید. با این حال بیرون ماندن فهرست مشترک از ائتلاف حاکم در این نقطه نیز به پایان نرسید.

علل انشقاق در فهرست مشترک عربی

همانطور که «هارون باکسرمن»، تحلیل گر تایمز اسرائیل نیز می نویسد موفقیت‌های انتخاباتی فهرست مشترک عربی، اختلافات ایدئولوژیک موجود میان این چهار حزب را «در زیر سطح نازکی از وحدت» پنهان کرده بود. مهم‌ترین اختلافات به دستورکار سیاسی متفاوت حزب رعم از دیگر احزاب این ائتلاف برمی‌گردد. نخستین اختلاف در ژوئیه ۲۰۲۰ با رأی مخالف حزب رعم به «طرح منع تبدیل درمانی همجنسگرایان» به وجود آمد، درحالی که سه حزب دیگر این ائتلاف به این لایحه رأی مثبت دادند. سکولاریسم نیز دومین محل منازعه میان این چهار حزب بوده است. درحالی که سه حزب خداش، تعال و بلد رویکرد سکولارتری در امور سیاسی دنبال می‌کنند، رعم پیشینه اسلامگرایانه‌تری دارد.

همچنین «اریک رادنیتزکی»، پژوهشگر موسسه دموکراسی اسرائیل معتقد است که منصور عباس و حزب متبوع او می تواند «نقشی سرنوشت ساز را در راستای منافع جامعه عربی اسرائیل» ایفا کند. به همین دلیل است که عباس به اتخاذ مواضع دمسازگرایانه با بی بی روی آورده است. این امر در واقع اصلی ترین دلیل فروپاشی فهرست مشترک در آستانه انتخابات ۲۳ مارس ۲۰۲۱ بود. تنش ها درون این ائتلاف وقتی بالاتر گرفت که عباس در جریان یک نشست کمیته کنست پیرامون خشونت در جامعه عربی با نتانیاهو دوستانه برخورد کرد.عباس همچنین در مصاحبه با شبکه ۲۰ تلویزیون اسرائیل (که به طرفداری از بی بی شهره است) از ناتوانی فهرست مشترک عربی در استفاده موثر از قدرت پارلمانی خود برای همکاری با احزاب یهودی در زمینه حل و فصل مصائب جامعه عرب اسرائیل انتقاد کرد.او حتی در همسویی با نتانیاهو تا جایی پیش رفت که اعلام کرد حاضر است «در قبال تصویب لایحه ای برای مصونیت بخشیدن به نخست وزیر یک رشته تقاضاهای غیرجنجالی» را مطرح کند. عباس و سه نماینده دیگر حزب رعم در نشست روز ۲۳ دسامبر ۲۰۲۰ که برای تصمیم گیری درباره انحلال کنست و برگزاری انتخابات جدید برگزار می شد، غیبت کردند. او همچنین به روزنامه اسرائیل هیوم گفته که ماه گذشته با نخست وزیر دیدار کرده بود.

وقتی نتایج اولیه انتخابات ۲۳ مارس اعلام شد، حزب رعم با همه تلاش‌هایش به دلیل مشارکت پایین عرب‌های ساکن اسرائیل از ورود به کنست بازمانده بود و فهرست مشترک عربی نیز تنها به ۶ کرسی قناعت کرده بود. بدین ترتیب می رفت تا در تحولی بزرگ فهرست مشترک عربی از ۱۵ کرسی به ۶ کرسی تنزل کند، اما در روزهای بعد و با شمرده شدن آرای باقی مانده حزب رعم نیز موفق شد از حد نصاب عبور کرده و ۴ کرسی به دست بیاورد تا احزاب عربی مجموعاً به ۱۰ کرسی دست پیدا کنند. میزان مشارکت اعراب نهایتاً حدود ۵۰ درصد ارزیابی شد، در حالی که این رقم در انتخابات مه ۲۰۲۰، ۶۵ درصد بود.

پیش بینی آینده

حزب رعم در مدتی که از انتخابات می گذرد، نشان داده که ترجیح می دهد در درون ساختار رژیم صهیونیستی نقش فعالانه تری را برعهده گیرد. منصور عباس، اعلام کرده که مایل است با کابینه احتمالی نتانیاهو نیز همکاری کند. در واقع عباس، تمایل بیشتری به همکاری با جناح راست نشان می دهد تا جناح مخالف؛ علت این امر را ابتدا می بایست در جایگاه قدرتمندتر نتانیاهو و حزب لیکود نسبت به احزاب اپوزیسیون جست‌وجو کرد. همچنین بسیاری از کارشناسان معتقدند اگر اعراب با راست‌گرایان همکاری کنند، حضور آنها درون ساختار سیاسی با سرعت و شدت بیشتری نهادینه و عادی سازی می شود تا زمانی که با اپوزیسیون همکاری کنند.

        بیلبورد تبلیغاتی فهرست مشترک عربی با مضمون: نتانیاهو تغییر عقیده داده و رأی عرب ها را می خواهد!

از سوی دیگر به نظر می‌رسد با وجود تلاش‌های نتانیاهو برای جلب آرای عربی و روی گردانی نسبی قشری از عرب‌های ساکن اسرائیل از احزاب عربی، حزب لیکود در جلب میزان معنی داری از آرای عرب ها ناموفق مانده و نتوانسته تعداد کرسی های خود را با رأی اعراب افزایش دهد، در حالی که در مانورهای سیاسی پیش از انتخابات گفته می شد احتمالاً این حزب به اندازه یک یا دو کرسی از عرب ها کسب رای نماید.

از سوی دیگر فهرست مشترک عربی تاکنون مشی ضد نتانیاهوی خود را حفظ کرده و در جریان انتخابات داخلی کنست برای کمیسیون اجرایی که تا پیش از تشکیل کابینه ائتلافی بر روند فعالیت کنست و ترتیب بررسی لوایح و طرح ها نظارت می کند نیز از لایحه اپوزیسیون حمایت کرد. البته منصور عباس نیز در ازای یک کرسی در کمیسیون اقتصادی، ریاست کمیسیون مبارزه با خشونت علیه اعراب و یکی از کرسی های معاونت ریاست کنست از لایحه «مئیر کوهن»، نماینده حزب یش عتید حمایت کرد تا اپوزیسیون با ۶۰ رأی مثبت در برابر ۵۱ رأی منفی این بازی را از حزب لیکود ببرد. با این حال عباس اعلام کرده این اقدام ربطی به تشکیل کابینه ندارد و هنوز به روی هر دو جناح باز است.

                              دیدار لاپید و منصور عباس پیش از رأی گیری برای کمیسیون اجرایی

اما در روزهای بعد که نتانیاهو اعلام کرده بود خواستار برگزاری انتخابات مستقیم نخست وزیری است، عباس از تمایل به همکاری با بی بی تحت شرایطی خبر داد. سرانجام در روز ۲۷ آوریل ۲۰۲۱، منصور عباس با کمک حزب لیکود به عنوان رئیس کمیسیون ویژه جامعه عربی اسرائیل برگزیده شد تا نشان دهد، هنوز تصمیم نهایی خود را برای همکاری با لاپید نگرفته است.

                     منصور عباس و میکی زوهر، رئیس کمیسیون اجرایی کنست از حزب لیکود

به نظر می‌رسد عباس در شرایطی که حزب لیکود به کمک او شدیداً نیاز دارد این نیاز را به خوبی تشخیص داده و برای باز کردن جای خود میان راست گرایان اسرائیلی با سرعتی نسبتاً زیاد در حال پیشرفت است و احتمالاً به زودی نقش های ایجابی تری نیز (دست کم تا زمان برقرار بودن این نیاز) بازی خواهد کرد. حتی ممکن است این مانورهای سیاسی عباس را تا معاونت رئیس کنست سوق دهد. در شرایط کنونی انتظار می رود بودجه بیشتری به جامعه عربی اختصاص یابد و احتمالاً رضایتمندی از سیاستمداران عرب بین شهروندان عرب رژیم صهیونیستی نیز افزایش یابد.

با برجسته شدن منصور عباس، همچنین فهرست مشترک عربی، تا حدی از مرکز میدان سیاست عربی در اسرائیل به حاشیه رانده خواهد شد تا حزب رعم برای مدتی جایگزین آن باشد. به این ترتیب نیاز فهرست مشترک به حزب رعم افزایش خواهد یافت و احتمال می رود تا این ائتلاف برای برگرداندن منصور عباس تلاش نماید. احتمال دیگر افزایش اختلافات این دو گروه است که یکی حاضر به نقش آفرینی ایجابی درون ساختار رژیم است و دیگری همچنان به بازیگری سلبی خویش ادامه می دهد. اگر نقش آفرینی حزب رعم درون ساختار رژیم نهادینه شود، فهرست مشترک نیز برای حفظ خود در سطح اول سیاست ورزی در اسرائیل ناچار به تغییر رویه خواهد بود.

همچنین به نظر می‌رسد در صورتی که از شدت منازعات هویتی میان اعراب و یهودیان کاسته شود، شرط اذعان به «یهودی و دموکراتیک» بودن هویت دولت در سرزمین های اشغالی به عنوان معیار ثابت کردن برادری سیاستمداران و احزاب عربی کمرنگ تر شود. البته روند کنونی تا حدود زیادی با آنچه گفته شد در تضاد است.

منابع پژوهش در دفتر پژوهشکده موجود است

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰
۱
۲
۳
۴
۵
۶
۷
۸
۹
۱۰